To był luty. Czterolatek, który zazwyczaj nie był wybuchowy, miał moment. Klocek poleciał z taką precyzją, jakby ćwiczył w głowie cały tor lotu. Wcześniej tego popołudnia było już parę drobnych iskier — odmowa zjedzenia kanapki, krzyk na siostrę o pisak, awantura z kotem. Klasyczny kumulujący się dzień. Ja, ze swojej strony, też miałam taki dzień: pranie, rachunki, zaległy projekt do dokończenia, nieodebrany telefon od teściowej. Coś we mnie kipiało.
Gdy klocek uderzył w drzwi, nie krzyknęłam. Nie mam pojęcia dlaczego — czasem mi nie wychodzi, czasem wychodzi (o tym pisałam też w refleksji o krzyczeniu na dziecko). Tym razem wyszło. Usiadłam na podłodze obok syna i zapytałam najspokojniej, jak umiałam: „Co się stało?". Patrzył. Nie odpowiadał. Nie miał odpowiedzi. Bo jak czterolatek ma odpowiedzieć na pytanie, na które dorosły by też nie umiał — gdyby nie znał słów zmęczenie, frustracja, przeciążenie?
Zauważyłam, czego nie umie
Siedzieliśmy tak ze trzy minuty. Ja patrzyłam na niego, on na klocek. W końcu powiedział: „Jestem zły". Po raz pierwszy nazwał. Powiedziałam: „Tak. Jesteś zły. A czy wiesz, na co?". Pomyślał. Powiedział: „Na… kanapkę?". To była kompletnie nieprawdziwa odpowiedź. Nie był zły na kanapkę. Był zmęczony, spragniony, znudzony, podekscytowany śniegiem za oknem, sfrustrowany tym, że siostra zabrała mu pisak. Ale słownik miał ubogi: zły albo radosny. Dwa kolory. Cały świat emocji do opisania na dwóch kolorach.
Wtedy zorientowałam się, że w naszej rodzinie nie nazywamy emocji. Mówimy „nie chcę", „boli mnie", „daj spokój", „zaraz oszaleję" — ale to są reakcje, nie nazwy. Dorosły, kiedy jest sfrustrowany, też najczęściej nie mówi „czuję frustrację". Mówi „zaraz coś rzucę". Albo nic nie mówi i zamyka się w łazience. Skąd dziecko ma znać słowa, których ono samo nigdy nie słyszy?
Wprowadziliśmy zasadę — bez wielkich ogłoszeń
Nie usiadłam tego wieczoru z M. i nie powiedziałam „kochanie, od jutra wprowadzamy nową zasadę wychowawczą". To by była bzdura — takie deklaracje nigdy w naszym domu nie wytrzymują dłużej niż tydzień. Zrobiłam coś prostszego. Sama zaczęłam mówić, co czuję. Przy stole, przy zwykłym obiedzie, mówiłam głośno: „Jestem dziś zmęczona — to znaczy, że mam mało siły, dlatego mówię cicho". Albo: „Jestem teraz sfrustrowana, bo nie mogę znaleźć kluczyków — frustracja to takie uczucie, gdy chcesz coś, ale nie możesz tego mieć". Albo: „Tęsknię za wami, kiedy jestem w pracy. Tęsknota to takie uczucie smutku, ale takiego dobrego, bo czasem chce się tęsknić".
M. po dwóch dniach złapał. Też zaczął nazywać. „Jestem dziś podekscytowany, bo mam ciekawe spotkanie". „Jestem trochę zaniepokojony, bo dziadek się nie odzywa". „Czuję dumę, gdy widzę, że Hania umie sama zawiązać buty". Słowa zaczęły się pojawiać na stole obok talerzy — naturalnie, bez wielkich gestów. Nikt do dzieci nic nie tłumaczył. Sami nazywaliśmy. Czekaliśmy.
Po dwóch tygodniach Hania, gdy się przewróciła na podwórku, wstała i powiedziała: „Mamo, jestem zaskoczona, ale nie bolało". Pierwszy raz w życiu użyła słowa zaskoczona. Wcześniej mówiła zawsze „nie chciałam, że tak będzie". Teraz miała zaskoczenie w słowniku. To była mała sekunda, prawie niezauważalna. Dla mnie była ogromna.
Co się zmieniło w ciągu trzech miesięcy
Nie chcę tego pisać poradnikowo, „krok 1, krok 2", bo to nie był projekt z planem. To była po prostu zmiana sposobu mówienia w domu. Ale opiszę, co konkretnie zaobserwowałam, bo niektóre rzeczy mnie zaskoczyły:
- Awantury straciły ostrość. Wcześniej, gdy Hania krzyczała na brata, krzyczałam ja na Hanię, krzyczał brat na obie z nas. Teraz, kiedy Hania krzyczy, mam pierwszą reakcję: „Hania, jesteś zła. Powiedz, na co". Odpowiada. Czasem dziwnie, czasem trafnie, ale odpowiedź sama w sobie obniża temperaturę o kilka stopni. Bo mówienie wymaga zatrzymania, a zatrzymanie wymaga oddechu.
- Syn zaczął nazywać przed wybuchem, nie po. To jest najbardziej niesamowite. Wcześniej rzucał klockiem, potem płakał, potem mówił. Teraz powie „nie chcę, jestem zły" na kilka sekund przed tym, jak rzuci. To kilka sekund, ale wystarczają, żebyśmy zdążyli zareagować. Często wystarcza, że się przytulę. Czasem wystarcza, że powie głośno — i już nie musi rzucać.
- Ja sama mówię inaczej do M. To była uboczna korzyść, której się nie spodziewałam. Bo skoro przy dzieciach uczyłam się nazywać emocje, zaczęłam też przy mężu. Wcześniej trzaskałam drzwiami i wychodziłam z kuchni. Teraz mówię: „M., jestem teraz przeciążona i zaraz wybuchnę. Daj mi 20 minut". M. respektuje. Wraca po 20 minutach do mnie, pyta. Ja wiem, że potrzebowałam 20 minut. Wszyscy wiedzą, co się dzieje. Komunikacja przestała być wojną.
- Pojawił się słownik subtelniejszych uczuć. Oprócz zły i radosny mamy teraz w domu: zmęczony, sfrustrowany, zaskoczony, dumny, zawstydzony, zazdrosny, podekscytowany, zaciekawiony, spokojny, niespokojny, zniecierpliwiony. Hania nawet ostatnio użyła „rozczarowana" — przy okazji prezentu, którego nie chciała. „Mamo, jestem rozczarowana, ale dziękuję". Czterolatek to słowo zna z domu, nie z przedszkola.
Dlaczego dzieci uczą się od nas, a nie z poradników
Kupiłam kiedyś, w pierwszych miesiącach z synem, książkę „Emocje malucha — jak je nazywać". Z dobrej księgarni, z polecanej autorki. Pełną super-rad. „Usiądź z dzieckiem, opowiedz mu o pięciu podstawowych emocjach, namaluj plansze z buźkami". Próbowałam. Zrobiłam plansze. Synowi było kompletnie obojętne. Patrzył na buźki, mówił „aha", biegł grać w klocki.
Dopiero po kilku miesiącach zrozumiałam, dlaczego ta książka nie działała: bo dzieci nie uczą się emocji w teorii. Uczą się przez modelowanie. Jeśli ja sama, jako dorosła, nie nazywam swoich emocji — dziecko nie nauczy się ich nazywać, choćbym mu zrobiła sto plansz. Jeśli ja sama nazywam — dziecko przyjmuje to jak normę, jak akceptowalny sposób komunikacji w naszym domu.
To było dla mnie najtrudniejsze odkrycie. Bo chciałam nauczyć dziecko, a okazało się, że muszę nauczyć siebie. Trzydziestopięcioletnia kobieta, która przez całe dzieciństwo słyszała w domu „nie marudź" zamiast „widzę, że ci smutno" — nie ma w głowie zainstalowanego słownika emocji. Trzeba go sobie zainstalować. Mój własny słownik emocji rozszerzył się bardziej w ostatnim roku niż przez poprzednie dziesięć lat. Bo musiałam się nauczyć nazywać przy dzieciach, żeby one się nauczyły nazywać.
O podobnej ścieżce uczenia siebie razem z dzieckiem pisałam też w refleksji o tym, jak nie bać się bliskości. Bo bliskość, podobnie jak emocje, to coś, czego trzeba sobie pozwolić się nauczyć — czasem od własnego dziecka.
„Jestem zła" zamiast „jestem zmęczona" — pułapka, której się nie zauważa
Jedną z najciekawszych rzeczy, jakie zauważyłam w pierwszych tygodniach, było to, że dzieci mówią to, co my mówimy — ale w wersji uproszczonej. Jeśli ja mówię „jestem zmęczona", dzieci często mówią „jestem zła". Nie dlatego, że są kłamliwe. Dlatego, że zmęczenie jest emocją wyrafinowaną, którą trzeba odróżnić od złości. A do takiego rozróżnienia potrzeba doświadczenia.
Dziecko czuje coś nieprzyjemnego w ciele — i ma tylko dwie kategorie: coś jest fajne (radość) lub coś jest niefajne (złość). Wszystko, co niefajne, automatycznie kategoryzuje jako złość. Aż dorośnie, aż się nauczy, że zmęczenie to też coś niefajnego, ale zupełnie innego rodzaju niefajnego — bo nie chce się reagować, tylko odpocząć. Frustracja — jeszcze inny rodzaj niefajnego: chce się coś, czego nie można dostać. Zazdrość — jeszcze inny: chce się czegoś, co ma ktoś inny. Smutek — niefajny pasywnie. Lęk — niefajny w przyszłość.
To jest siatka, którą dziecko buduje przez lata. Nasza rola — pomóc mu w tym przez codzienne nazywanie. Nie przez plansze. Nie przez kursy. Po prostu przez mówienie głośno tego, co czujemy, w obecności dziecka, codziennie, regularnie, bez wielkiego ceremoniału.
Dziecko, które ma w domu słownik emocji, wchodzi w dorosłość z gotową mapą wewnętrznego świata. Dziecko, które tego słownika nie ma, będzie się go uczyło — albo do tego nigdy nie dojdzie. Większość dorosłych nie nazywa swoich uczuć, bo nikt nigdy ich tego nie nauczył.— moja koleżanka Marta, mama trzech córek, fizjoterapeutka pracująca w terapii
Małe rzeczy, które robimy konkretnie
Gdyby ktoś mnie zapytał „Magda, jak to wprowadzić w swoim domu", powiedziałabym: zacznij od siebie, nie od dziecka. Mówię to z pokorą, bo sama nie umiem zawsze. Ale w naszym domu działają konkretne małe rzeczy:
- Pytanie wieczorem o jedno uczucie z dnia. Nie „co dziś było w przedszkolu" (klasyczny ślepy strzał). Tylko „powiedz, jakie miałaś dziś najmocniejsze uczucie". Hania potrafi powiedzieć — zaskoczenie, gdy pani powiedziała, że jutro nie idziemy do przedszkola. Albo: zazdrość, gdy Marysia miała nowy tornister.
- Mówienie, gdy się czuje, zanim się zareaguje. To moja zasada osobista. Gdy widzę, że zaraz krzyknę, mówię na głos: „Czuję, że zaraz krzyknę". Czasem to wystarcza — sama akceptacja stanu obniża napięcie. Czasem nie. Wtedy idę do drugiego pokoju.
- Pokazywanie, że dorosły też czuje. Czasem ja się rozbeczę przy filmie. Wcześniej ukrywałam łzy „żeby dzieci nie widziały". Teraz mówię „widzicie, mamie się rozbeczało, bo ten film jest wzruszający — wzruszenie to takie miłe uczucie, gdy coś nas rusza w sercu"*. Dzieci się gapią, ale przyjmują**, że dorośli też mają uczucia. To jest ważne.
- Bez ocenia uczuć. Złość nie jest zła. Smutek nie jest zły. Zazdrość nie jest grzechem. Wszystkie uczucia są w porządku — tylko zachowania można oceniać. Hania może być zła na brata. Nie może go uderzyć. To są dwie różne rzeczy. Tę różnicę utrwalamy w domu codziennie.
O szerokim podejściu do dziecka w pełni — z jego emocjami, kaprysami, dobrymi i trudnymi dniami — pisałam też w tekście o tym, dlaczego lubię swoje dzieci nawet w gorsze dni. Bo lubienie zaczyna się od zauważenia — a zauważenie zaczyna się od nazywania.
To nie jest projekt na miesiąc — to jest sposób życia
Trzy miesiące temu wprowadziliśmy zasadę mów co czujesz. Dziś ona już jest częścią naszego domu. Nie mówię „dziś musimy się pamiętać o emocjach". Nie mówię „dzieci, czas na nazywanie uczuć". To się dzieje samo, jak oddychanie — bo codzienne mówienie tworzy nawyk.
Nie udaję, że jest cudownie. Czterolatek dalej rzuca klockami, raz na trzy tygodnie. Hania dalej krzyczy na brata, raz na tydzień. Ja dalej tracę cierpliwość, raz na kilka dni. Ale temperatura tych wybuchów jest niższa. Czas trwania krótszy. Powrót do równowagi szybszy. Bo każdy z nas ma teraz słowa, którymi może się zatrzymać i zorientować, co właśnie czuje. Słowa są lekarstwem na ten chaos w piersi, którego inaczej nie da się ujarzmić.
Najbardziej wzruszający moment ostatniego miesiąca: syn, w środku środowego popołudnia, podszedł do mnie, objął moją nogę i powiedział: „Mamo, czuję się szczęśliwy". Bez powodu. Po prostu zauważył, że jest mu dobrze — i nazwał. Wcześniej takie chwile mijały bez świadectwa. Teraz one mają imię. Szczęście. Takie zwykłe, czterolatkowe szczęście, w środy o czwartej, z mamą w kuchni.
I to jest, jak myślę, największy prezent, jaki możemy dać dzieciom — nie poprawne emocje, nie spokojne dzieciństwo bez kryzysów, tylko język, którym opowiedzą sobie kiedyś własne życie. Bez słów emocji nie ma siebie. Z nimi — można się zacząć rozumieć. Mów co czujesz — to nie jest zasada wychowawcza. To zaproszenie do bycia w pełni sobą w domu, w którym wszyscy uczą się, jak to robić — razem.
