Zależna od mafii — Ada Tulińska. Recenzja krytyczna mamy-czytelniczki

Dzień, w którym kupiłam tę książkę, pamiętam dobrze. Marzec, popołudnie, dwoje dzieci u babci, wyjątkowo wolne dwie godziny. Wszedłam do Empiku po nową książkę dla córki — szukałam czegoś z serii o magicznym drzewie — i przy kasie zobaczyłam wystawę: dwadzieścia różowych okładek Zależnej od mafii Ady Tulińskiej, wszystkie z dużym napisem „TikTok bestseller". Pani z kasy zauważyła moje spojrzenie i powiedziała: „Niech pani weźmie, miliony czytają". Wzięłam, jak idiota. Zapłaciłam 39,90, wróciłam do domu, zaparzyłam herbatę i otworzyłam.

Piszę tę recenzję ostrożnie, bo mam świadomość, że wiele kobiet — moje koleżanki też — bardzo lubi tę książkę i jej kontynuacje. Nie zamierzam hejtować czytelniczek. Każda z nas czyta po to, żeby coś dostać — relaks, ucieczkę, dreszczyk, zwykłą rozrywkę. To wszystko legalne i cenne. Co innego chcę powiedzieć: o czym jest Zależna od mafii, co w niej działa, co boli i dlaczego sama nie polecam jej córce, gdy podrośnie. Bez peanów, bez gromów. Po prostu uczciwie.

O czym jest „Zależna od mafii" — bez większych spoilerów

Ada Tulińska Zależna od mafii to powieść z gatunku dark romance — czyli romansu o ciemnych odcieniach: bohater jest „zły", bohaterka się zakochuje mimo i właśnie dlatego, między nimi pojawia się relacja o silnej dominacji jednej strony. Konwencja gatunkowa znana z anglojęzycznego rynku (autorki w stylu Penelope Douglas, H.D. Carlton), tu w polskim opakowaniu z mafijnym tłem.

Główna bohaterka — młoda dziewczyna z „zwykłej" rodziny — wpada w orbitę bohatera, który należy do mafii. Powstaje układ — ona zostaje w jego świecie z różnych powodów (nie zdradzę szczegółów), a ich relacja rozwija się od antagonizmu, przez fascynację, do zależności. Klasyczna struktura „enemies to lovers" doprawiona elementami przemocy, intryg, zazdrości i bardzo długich scen erotycznych. Książka ma około 500 stron i czyta się szybko.

Co w tej książce działa — uczciwie

Załóżmy, że oceniam ją według standardów własnego gatunku, nie według wymagań literatury wysokiej. W tej kategorii Zależna od mafii ma kilka mocnych stron i warto je wymienić.

Tempo. Tulińska pisze szybko. Krótkie zdania, krótkie rozdziały, dużo dialogów, mało opisów wnętrz. Zostawiasz książkę na jedną sekundę — wracasz po pięciu i jesteś już 30 stron dalej. Ten typ tempa bardzo dobrze działa po długim dniu z dziećmi, kiedy nie masz głowy na barokowe metafory. Ja pierwszy raz w życiu pożałowałam, że nie kupiłam wersji elektronicznej — papierowa wymaga jednej ręki, elektroniczna pozwala czytać przy ramieniu kąpiącego się w wannie syna.

Łatwość. To jest książka, którą można czytać po trzech kawach i czterech nieprzespanych godzinach. Nie wymaga ani znajomości historii, ani kontekstu literackiego, ani umiejętności analitycznych. Działa jak telewizyjny serial — wciąga, nie wymaga wysiłku, daje hit dopaminy na końcu każdego rozdziału. Dla mam wracających do czytania po latach przerwy może być dobrym „pierwszym krokiem", żeby przypomnieć sobie nawyk codziennej lektury.

Marketing wirowy. Trzeba oddać sprawiedliwość: Tulińska i jej wydawca zrobili kawał porządnej roboty. TikTok jest dziś najpotężniejszym kanałem promocji książek dla młodych dorosłych, a polskie autorki długo nie potrafiły go wykorzystać. Tulińska wykorzystała — i robi dla polskiego rynku książkowego coś dobrego: pokazuje, że polska autorka może zarobić, sprzedać miliony, być na liście bestsellerów. To pozytywny sygnał dla rynku.

Co w tej książce boli — i też uczciwie

A teraz problemy. Bo problemy są, i nie mogę o nich nie napisać.

Romantyzowanie zachowań przemocowych. To jest największy problem dark romance jako gatunku — i ten problem Zależna od mafii dziedziczy w pełnej krasie. Bohater książki zachowuje się w sposób, który w realnym życiu byłby alarmem: kontroluje bohaterkę (ogranicza jej kontakty, decyzje, ruchy), ucisza ją seksem po każdej kłótni, używa manipulacji emocjonalnej (zimno-ciepło), groźby (bezpośrednie i pośrednie), silnej dominacji, której bohaterka „w sobie" nie chce, ale „się jej poddaje". W konwencji gatunkowej to jest romantyczne. W życiu to jest czerwona flaga.

„Ale to fikcja, nie poradnik" — wiem, słyszę ten argument. Mam jednak 35 lat i wystarczająco długo obserwuję, jak fikcja kształtuje wyobrażenia. Dziewczyna lat 16 czytająca Zależną od mafii dostaje jasny przekaz: jeżeli chłopak cię ogranicza, kontroluje, jest zazdrosny, to znaczy, że cię kocha. Ten przekaz jest fałszywy i niebezpieczny. Dlatego sama, gdy moja córka będzie miała 14 lat, odmówię jej tej książki — nie dlatego, że wierzę w cenzurę, tylko dlatego, że uważam, iż istnieje wiek, w którym taka lektura sieje więcej zamętu, niż daje rozrywki. Powyżej 18 lat — wybór dorosłej kobiety. Nie mój.

Tani język. Wiem, że to subiektywne, ale po sześciu latach czytania współczesnej polskiej prozy gatunkowej (od Siembiedy przez Bonda po Krajewskiego) Zależna od mafii uderzyła mnie ubogim językiem. Powtarzane sformułowania (jak często można napisać „serce mi waliło jak oszalałe" w jednym tomie?), klisze rodem z lat 90. („jego stalowy wzrok mnie przeszył"), dialog momentami szkolny. Doceniam tempo — ale doceniłabym też jednorazowy redaktor szczegółowy, który zaproponowałby autorce 50 alternatyw dla „zaczerwieniłam się".

Przewidywalność. Po 100 stronach wiedziałam, kto zdradzi, kto zginie, kto się zakocha, kto pojawi się w finale. To kolejne 400 stron oczekiwania na potwierdzenie. W gatunku dark romance to nie jest problem — czytelnicy często chcą znajomej struktury, jak w romansie z lat 80. od Harlequinów. Dla mnie jednak po pierwszej książce zniknęła ciekawość czytania kolejnych. Mój dług dla całego cyklu został zerwany.

Jak rozpoznać „zaszczepkową romansidlową literaturę"

Ukułam dla siebie ten termin po lekturze. Romansidło zaszczepkowe to książki, które mają strukturę romansu, ale wsadzone są pod inną etykietę (mafia, miliarder, władca królestwa, profesor, przeszłość) — tak jak szczepionkę chowa się w bananie dla psa. Etykieta ma sprawić, że nie myślisz, że czytasz romans. Ale czytasz. I to jest OK, jeśli to wybór świadomy.

Jak rozpoznać, że dana książka jest zaszczepkowym romansidłem? Sprawdź kilka rzeczy. Pierwsze 20 stron — czy wprowadza dwie postacie, między którymi ma być chemia, i jednocześnie sytuację „muszą być razem" (wymuszona bliskość, układ, kontrakt, więzienie)? Czy bohater jest zły w stylu „posiadający władzę"? Czy bohaterka jest zwyczajna w stylu „nic w niej nadzwyczajnego, ale on coś w niej widzi"? Czy okładka ma odcień różu, czerni lub bordowego z kobiecą sylwetką w półcieniu? Czy autorka używa pseudonimu lub anglojęzycznie brzmiącego nazwiska? Trzy z czterech — masz w rękach romansidło zaszczepkowe. Wszystkie cztery — masz Tulińską.

Nie ma w tym nic złego. Romansidło to gatunek jak każdy inny — dobre romansidła pisze się równie trudno jak dobre kryminały. Ale dobrze wiedzieć, co kupujesz. Bo jeżeli chcesz romansu — wybierz świadomie dobrego romansa, niekoniecznie z mafią. Jeśli chcesz mafii — wybierz świadomie dobrego thrillera mafijnego, niekoniecznie z romansem. Hybryda zaspokaja w połowie obie potrzeby.

Komu (mimo wszystko) polecam

Polecam mamie, która od dwóch lat nie skończyła żadnej książki, bo zasypia na trzeciej stronie. Zależna od mafii ma tę zaletę, że wciąga — jest realnie szansa, że doczytasz do końca i przypomnisz sobie, że kiedyś czytałaś. To jest cenne. Sama mam koleżankę, która po latach „nieczytania" przeczytała Tulińską w trzy wieczory, ucieszyła się, że wciąż umie — i potem płynnie przeszła do Genovy i Siembiedy. Tulińska była dla niej bramą wejściową.

Polecam też kobietom, które chcą się zrelaksować lekką lekturą bez angażowania głowy — tu działa lepiej niż serial Netflixa, bo nie ma reklam i można sobie odłożyć w dowolnym momencie. Polecam dla potrzeb wakacyjnych — w pociągu, na plaży, na ławce w parku, kiedy dzieci się bawią obok. To książka „lekka" w sensie zarówno literackim, jak i fizycznym.

Komu zdecydowanie nie polecam

Nie polecam dziewczynom poniżej 18 roku życia, niezależnie od ich „dojrzałości". To nie jest cenzura — to opóźniona lektura w okresie, kiedy mózg wciąż formuje sobie wzorce relacji. Mam koleżankę, która znalazła Zależną od mafii u córki w drugiej klasie liceum (16 lat) i miała poważną rozmowę o tym, czym jest zdrowa relacja. Rozmowa była dobra, ale nie zastąpi braku tej książki w optymalnym momencie. Czytelnictwo to nie wyścig — można poczekać.

Nie polecam też kobietom, które aktualnie wychodzą z trudnej relacji emocjonalnej — szczególnie z partnerem kontrolującym, manipulacyjnym, agresywnym. Lektura może uruchomić niezdrowe wzorce („on mnie kontroluje, ale przecież w książce to było romantyczne"). Czytaj wtedy Linę Siembiedy lub Motyla Genovy — coś, co odbuduje twoje emocjonalne fundamenty, a nie podetnie.

Nie polecam czytelniczkom oczekującym wartości literackiej. Tu nie znajdziesz tego, czego szukasz. Lepiej czytać Olgę Tokarczuk, Wiesława Myśliwskiego, Sylwię Chutnik — albo zagraniczne tłumaczenia (Sally Rooney, Elena Ferrante, Lucia Berlin). Nie próbuj wytłumaczyć sobie, że Tulińska to literatura — to nie ona, i to nie jest jej winą. To inny gatunek, inna umowa z czytelnikiem.

Książkę można uwielbiać i jednocześnie widzieć jej granice. Można czytać dla rozrywki bez udawania, że to lektura licealna. Czytanie jest dla każdej z nas — ale każda z nas powinna wiedzieć, co w danym momencie czyta i po co.— moja notatka po skończeniu „Zależnej od mafii"

Werdykt — czy będę czytać kolejne książki Tulińskiej

Uczciwie: nie. Nie dlatego, że Tulińska pisze źle — pisze wystarczająco dobrze do swojego gatunku. Tylko dlatego, że gatunek mnie nie wciąga na dłuższą metę. Po pierwszych 100 stronach widzę następne 400 i wiem, czego się spodziewać. Chcę być zaskakiwana — Tulińska celowo nie zaskakuje, bo jej czytelniczki tego nie chcą. To nie pasujemy do siebie, autorka i ja, i to jest zupełnie normalne.

Jeśli skończyłaś Zależną od mafii i szukasz czegoś lepszego w podobnej energii — polecam zacząć od polskich thrillerów psychologicznych. Mój wpis o „Linie" Macieja Siembiedy zawiera szczegółową recenzję — to świetna brama wejściowa do mocniejszej polskiej prozy. Dla zupełnie innej emocji polecam też „Motyla" Lisy Genovy — książka o ALS, której nie zapomnisz przez resztę życia. A jeśli temat „książek o doświadczeniach kobiet" cię ciekawi w cięższym wymiarze — polecam mój wpis o książce „Oswoić raka", o tym, jak literatura uczy nas być obok ludzi w trudnych momentach.

Książka Tulińskiej leży teraz na dolnej półce mojej biblioteczki — między dwoma starymi przewodnikami, których nie wyrzuciłam. Nie wstydzę się, że ją przeczytałam. Czytałam, dowiedziałam się, mogę polecać świadomie albo odradzać. To więcej niż mają ci, którzy ją tylko hejtują w internecie. Każda przeczytana książka — nawet ta, która ci nie smakowała — to coś, co dodajesz do swojej osobistej mapy literackiej. Zależna od mafii dodała do mojej mapy granicę: tu jest gatunek, który mi nie służy, ale rozumiem, dlaczego służy innym. To wystarczy.